Fatura değil, kalan ömürdeki saat başı maliyet
İş makinesini onarmak mı yenilemek mi sorusunu onarım faturasının büyüklüğü cevaplamaz. Karşılaştırılacak şey, onarılmış makinenin kalan ömründeki saat başı maliyeti ile yeni makinenin aynı süredeki saat başı maliyetidir. İş makinesi ne zaman yenilenir sorusunun cevabı da buradadır: onarımın saat başı payı, yeni makinenin saat başı payını aştığında. Aradaki fark çoğu zaman beklenenden dar çıkar ve birkaç girdiye bağlıdır.
Motor ya da şanzıman revizyonu teklifi masaya geldiğinde akla ilk gelen, tutarı makinenin değeriyle kıyaslamaktır. Sahada onarım bedelinin makine değerinin belli bir oranını geçmesi hâlinde yenilemeyi öneren eşik kuralları dolaşır. Aşağıdaki örnekte bu oran yüzde 60'tır ve onarım yine de saat başına daha ucuz çıkıyor. Onarım bedeli bir kez ödenir ve kalan ömre yayılır; yeni makinenin sermaye maliyeti ise her yıl akmaya devam eder.
Eğilimi çeyreklik saat başına bakarak görmek
Büyük onarım kararı tek bir faturadan değil, makinenin son iki yılının eğiliminden beslenir. Aşağıdaki tablo bir makinenin son dört çeyreğini örnekler. Kümülatif ortalama yavaş yükseldiği için makine uzun süre ortalama görünür; çeyreklik değer ise eğrinin döndüğünü daha erken gösterir.
Son çeyrekte saat başı maliyet 330 TL'ye çıkmış, kümülatif ortalama 241 TL'de kalmış. Çalışma saatinin 550'den 400'e düşmesi eğrinin ikinci yüzüdür: makine duruşlar yüzünden az çalıştığında sabit giderler daha az saate bölünür. Maliyet kalemlerinin nasıl ayrıştırılacağını bakım maliyeti rehberi anlatıyor; burada yalnız eğilim okunuyor.
Örnek makinenin bakım-onarım giderinin çeyreklik ve kümülatif saat başı değeri (örnek)
| Çeyrek | Bakım-onarım gideri | Çalışma saati | Çeyreklik saat başı | Kümülatif saat başı |
|---|---|---|---|---|
| 1. çeyrek | 95.000 TL | 500 | 190 TL | 190 TL |
| 2. çeyrek | 118.250 TL | 550 | 215 TL | 203 TL |
| 3. çeyrek | 125.000 TL | 500 | 250 TL | 218 TL |
| 4. çeyrek | 132.000 TL | 400 | 330 TL | 241 TL |
Duruş da maliyet kalemidir
Onarım teklifinde görünmeyen iki kalem vardır. Birincisi onarım süresince makinenin yerine konan ikame makine ya da kaçan iş. İkincisi, eski makinede arızaların sıklaşması: MTBF kısalır, MTTR uzar, kullanılabilirlik düşer. Üç ölçünün formülleri MTBF ve MTTR rehberinde var; karar tarafında şu yeter: aynı gruptaki yaşıtlarına göre kullanılabilirliği düşen makine, onarımdan sonra da bu düşüşü sürdürüyor olabilir.
Reper Axis'te kullanılabilirlik raporu duruş süresini, MTBF'yi ve MTTR'yi makine ve grup bazında verir; bir makineyi grubunun ortalamasıyla yan yana koymak bu rapordan yapılır. Risk skoru ise tekrar eden arıza, geciken bakım ve yağ analizi gibi göstergeleri her gün tek puanda birleştirir, eksik veri güven düzeyini düşürür. Skor karar vermez; hangi yaşlı makinenin önce incelenmesi gerektiğini sıralar. Aynı arıza üçüncü kez dönüyorsa soru büyük onarım değil kök neden olabilir; ayırmanın yolu için tekrarlayan arıza kök neden analizi rehberine bakın.
İkinci el ve hurda değeri iki ayrı rakamdır
Hesapta üç değer gerekir: makinenin bugün olduğu hâliyle satış değeri, onarılıp kalan ömrü sonunda satılacağı değer ve yeni makinenin aynı süre sonundaki değeri. Hurda değeri bunlardan ayrıdır ve çoğu zaman en düşük olandır; makineyi parça için sökecekseniz ayrı bir kalem olarak yazın. Değerleri tahmin etmeyin: en az iki ayrı alıcıdan ya da bayiden yazılı teklif ve gerekirse ekspertiz raporu alın.
Onarım teklifini almadan önce makine sicilindeki garanti ve servis sözleşmesi kayıtlarına bakın. Garanti ya da servis sözleşmesi sürüyorsa faturanın bir kısmı size düşmeyebilir; sicilde bitişe yaklaşan kayıtlar için uyarı çıkar. Garanti kapsamındaki işi ayrı işaretlemek de gereklidir, çünkü o iş makinenin gerçek eskime hızını değil üreticinin ödediği kısmı gösterir. Yeni makinenin ilk yıllardaki düşük bakım gideri de kısmen garantiden gelir; örnekteki 100 TL/saat tahmini bu yüzden kendi sözleşmenizdeki kapsamla sınanmalıdır.
Çözülmüş örnek: motor revizyonu mu, yeni makine mi
Tüm sayılar örnektir. 9.000 saatteki 22 tonluk paletli ekskavatörün motoru revizyon istiyor. Teklif 900.000 TL ve 20 gün sürecek; bu sürede aynı sınıfta ikame makine günlük 13.000 TL'ye kiralanacak. Makine bugün olduğu gibi 1.500.000 TL'ye satılabiliyor. Onarımdan sonra yılda 2.000 saatle 3 yıl, yani 6.000 saat çalışacağı ve sonunda 800.000 TL'ye satılacağı varsayılıyor. Onarım faturası da makineye bağlanan paradır: başlangıçtaki bağlı sermaye 1.500.000 + 900.000 = 2.400.000 TL olur.
Alternatif 7.500.000 TL'lik yeni makinedir; yeni makinenin 3 yıl sonraki değeri 4.000.000 TL varsayılır. Eski makinenin 1.500.000 TL'lik satış değeri onar tarafında zaten hesaba girdi: makineyi tutmak, o parayı almaktan vazgeçmek demektir ve değer kaybı ile finansman satırları bu değerden başlar. Bu yüzden yenile tarafında satış bedeli ayrıca düşülmez; düşülürse aynı 1.500.000 TL iki kez sayılır. Finansman oranı iki tarafta yüzde 15 alındı. Yakıt, operatör ve sigorta iki seçenekte aynı varsayıldığı için tabloda yok; yeni makinede teslim bekleme süresi için ikame ihtiyacı da yok sayıldı, bu varsayım yenilemeyi hafifçe kayırır. Yeni makinenin değer kaybı ve finansman hesabı, satın alma ve kiralama rehberindeki yöntemin aynısıdır.
Altı bin saatlik dönem için iki seçeneğin maliyeti (örnek)
| Kalem | Onar | Yenile |
|---|---|---|
| Onarım faturası (parça, işçilik, dış servis) | 900.000 TL | Yok |
| Onarım süresince ikame makine | 20 gün × 13.000 = 260.000 TL | Yok (varsayım) |
| Değer kaybı | 1.500.000 − 800.000 = 700.000 TL | 7.500.000 − 4.000.000 = 3.500.000 TL |
| Finansman: ortalama bağlı sermaye × yüzde 15 × 3 yıl | (2.400.000 + 800.000) / 2 = 1.600.000; sonuç 720.000 TL | (7.500.000 + 4.000.000) / 2 = 5.750.000; sonuç 2.587.500 TL |
| Bakım-onarım (saatlik tahmin) | 6.000 × 270 = 1.620.000 TL | 6.000 × 100 = 600.000 TL |
| Toplam | 4.200.000 TL | 6.687.500 TL |
| Saat başı maliyet (toplam / 6.000) | 700 TL | yaklaşık 1.115 TL |
Örneğin okunuşu ve kalan çalışma saati
Onarım faturası makinenin bugünkü satış değerinin yüzde 60'ıdır, yine de onarım saat başına yaklaşık yüzde 37 daha ucuz çıkıyor. Onarımın sabit payı, yani fatura ile ikame kirası, 900.000 + 260.000 = 1.160.000 TL; 6.000 saate bölününce saat başı yaklaşık 193 TL eder. Geri kalan kalemlerin, yani değer kaybı, finansman ve bakım-onarımın saat başı payı yaklaşık 507 TL'dir. İkisi toplanınca 700 TL çıkar.
Bu ayrım hangi girdiye dikkat edileceğini de gösterir. Onarımın 1.160.000 TL'lik sabit payı onarılan makinenin kalan çalışma saatine bölünür; o saat kısaldıkça onarımın saat başı maliyeti yükselir. Yine de tek bir başa baş saati vermek doğru olmaz: çalışma süresi değişince iki seçeneğin dönem sonu satış değeri, finansman süresi ve bakım gideri de değişir, hesabın bu girdilerle yeniden kurulması gerekir. Kalan saat tahmini, teklifi veren servisin onarım kapsamı ve yazılı garanti süresi ile makinenin şanzıman, hidrolik ve yürüyüş takımı gibi öteki sistemlerinin durumuna bakılarak yapılır; motor yenilenince sıranın bir başka sistemde olabileceği akılda tutulmalıdır.
Karşılaştırma penceresi de sonucu etkiler. Üç yıllık dönem, yeni makinenin değerini en hızlı kaybettiği ilk yılları içine alır; onarılmış makine ise ömrünün sonuna yakındır. Yeni makineyi uzun yıllar tutmayı planlıyorsanız doğru karşılaştırma, her seçeneğin kendi beklenen ömrü boyunca yıllık maliyetidir: onarılmış makinenin kalan üç yılı, yeni makinenin tüm ömrüne yayılmış yıllık maliyetiyle yan yana konur. Bu hesapta yeni makinenin saat başı maliyeti genellikle düşer ve aradaki fark daralır.
Hassasiyet: sonucu hangi girdi çevirebilir
Aşağıdaki her satırda tek girdi değiştirildi, kalanı örnekteki gibi bırakıldı. Bu örnekte hiçbir tek değişiklik sonucu çevirmiyor: bakım tahmininin yükselmesi, duruşun ikiye katlanması ve yeni makinenin dönem sonu değerinin 5.000.000 TL'ye çıkması farkı daraltıyor, ama onarım ucuz kalıyor. Başa baş için onarım sonrası bakım-onarım gideri yaklaşık 685 TL/saate ya da onarım süresi yaklaşık 210 güne çıkmalı; yeni makinenin üç yıl sonraki değeri ise yaklaşık 7.200.000 TL olmalı, yani neredeyse alış fiyatı, bu gerçekçi değildir. Kalan çalışma süresi de sonucu değiştirebilir, ama yukarıda anlatıldığı gibi o senaryo dönem sonu değerleri ve finansmanla birlikte ayrıca hesaplanmalıdır. Onarım teklifi yazılı alındığı için en somut kalemdir, yine de kapsamı söküm sonrası genişleyebilir; bu durumda ne olacağını teklifte yazılı isteyin. Asıl zaman, yazılı alınabilecek ikinci el değerlerine ve kalan ömür senaryolarına gider.
Girdi değiştiğinde saat başı maliyet ve sonuç (örnek)
| Girdi | Değişiklik | Onar (TL/saat) | Yenile (TL/saat) | Sonuç |
|---|---|---|---|---|
| Temel örnek | Değişiklik yok | 700 | 1.115 | Onar |
| Onarımdan sonra bakım-onarım | 270 → 350 TL/saat | 780 | 1.115 | Onar |
| Onarım süresince duruş | 20 → 40 gün | 743 | 1.115 | Onar |
| Yeni makinenin 3 yıl sonraki değeri | 4.000.000 → 5.000.000 TL | 700 | 985 | Onar, fark daralır |
| Onarımdan sonra bakım-onarım (başa baş) | 270 → 685 TL/saat | yaklaşık 1.115 | 1.115 | Başa baş |
Karar toplantısından önce eldeki kayıtlar
Bu hesabı güvenilir yapacak kayıtlar makine bazında olmalıdır: bakım, arıza onarımı, dış servis ve lastik giderleri makineye yazılmış, duruşlar başlangıç ve bitişiyle kayıtlı, çalışma saati düzenli. Öneri olarak karardan önce makine bazında en az 12 ila 24 aylık kayıt biriktirin; bir yıldan kısa dönem tek bir büyük arızanın etkisinde kalır.
Maliyet modülünde makine kartı aylık ve kümülatif maliyeti gösterir, makine ve proje raporu Excel'e alınır; maliyet yönetimi sayfasında kalemleri sıralıyor. Çalışma saati desteklenen bağlantılarda telemetri hesabından gelir, yoksa Excel sayaç aktarımıyla, en son telefonla girilir. Geçmişi eksik bir makinede eski arızaları ve iş emirlerini hazır şablona doldurup yükleyebilirsiniz; sistem kaydetmeden önce önizleme gösterir. Yeni makinenin saatlik hesabını kendi girdilerinizle kurmak isterseniz saatlik maliyet hesaplayıcısı değer kaybından operatöre kadar kalemleri tek ekranda toplar.
