Karar kullanım oranında düğümlenir
İş makinesi satın almak mı kiralamak mı sorusunun cevabı makinenin yıl içinde kaç saat çalışacağına bağlıdır: yıllık çalışma saati başa baş noktasının üstündeyse satın almak, altındaysa kiralamak genellikle daha ucuza gelir. Başa baş noktası, sahip olmanın yıllık sabit giderinin, kiranın saat başı ek maliyetiyle aradaki farka bölünmesiyle bulunur. Aşağıdaki örnekte 22 tonluk bir paletli ekskavatör için bu eşik yılda 1.500 saat çıkıyor; sizin kira teklifleriniz ve ikinci el beklentiniz başka bir eşik verecektir.
Kullanım oranı burada iki sayıyı birleştirir: makinenin gerçekte çalıştığı saat ve çalışması beklenen saat. Yılda 250 çalışma günü ve günde 8 saat planlayan bir şirket için beklenen saat 2.000'dir; 1.500 saat çalışan makinenin kullanım oranı yüzde 75 olur. Sabit giderler makine çalışsa da çalışmasa da yazıldığı için oranın düşmesi sahip olmanın saat başı maliyetini doğrudan yükseltir. Kira faturası ise sözleşmedeki süreye, asgari saate ve fiili kullanıma göre değişir; düşük kullanım kendiliğinden düşük fatura anlamına gelmez.
Sahip olmanın faturası: sekiz kalem
Sahip olmanın maliyeti iki gruba ayrılır. Sabit giderler makine durduğunda da akar, değişken giderler çalışma saatiyle artar. Kalemleri baştan bu iki gruba koymak, hangisinin saate bölüneceğini hangisinin saatle çarpılacağını belli eder.
- Değer kaybı: alış bedeli ile planlanan satış günündeki ikinci el değeri arasındaki fark, elde tutulacak yıl sayısına bölünür. Bu ekonomik bir tahmindir, vergi amortismanı değildir.
- Finansman: makineye bağlanan paranın maliyeti. Kredi faizi olabilir ya da o paranın başka işte kazanacağı getiri; ortalama bağlı sermaye üzerinden hesaplanır.
- Sigorta ve yıllık evrak: poliçe, ruhsat, muayene gibi kalemler.
- Bakım-onarım: periyodik bakım, filtre ve yağ, arıza onarımı. Saat başına yazılır; kalemlerin nasıl toplanacağı bakım maliyeti rehberinde anlatılıyor.
- Aşınan parça: lastikli makinede lastik, paletli makinede palet takımı ve kova dişi gibi sarflar.
- Operatör ve yakıt: makineyi kiralasanız da satın alsanız da siz karşılıyorsanız iki tarafta aynıdır ve karşılaştırmadan çıkarılır. Islak kiralamada kira bedeline girer; o zaman sahip olma tarafına da eklenmelidir.
- Park ve nakliye: makineyi şantiyeye götürme, geri getirme ve durduğu yerin gideri.
- Boşta bekleme: ayrı bir gider satırı değil, sabit giderin bölündüğü saatin azalmasıdır. Makine çalışmayan haftalarda sigorta ve finansman akmaya devam eder.
Çözülmüş örnek: 22 tonluk paletli ekskavatör
Aşağıdaki tüm tutarlar örnektir, piyasa fiyatı değildir; kendi tekliflerinizle ve kayıtlarınızla değiştirin. Makine 6.000.000 TL'ye alınıyor ve 5 yıl sonra 2.400.000 TL'ye satılacağı varsayılıyor. Kira teklifi kuru kiralama: saat bedeli 1.250 TL, aylık asgari 100 saat; periyodik bakım ve normal arıza onarımı kiralayanda, aşınan parça kiracıda. Operatör ve yakıt iki tarafta da sizde olduğu için tabloya girmedi.
Tablodaki toplamlardan iki formül çıkar. Sahip olmanın yıllık maliyeti 1.530.000 + 320 × H, kiralamanın yıllık maliyeti 30.000 + 1.320 × H; H yıllık çalışma saatidir.
Sahip olma ve kiralama girdileri (örnek, TL)
| Kalem | Sahip olmak | Kiralamak |
|---|---|---|
| Değer kaybı | (6.000.000 − 2.400.000) / 5 yıl = 720.000 TL/yıl | Yok |
| Finansman | Ortalama bağlı sermaye (6.000.000 + 2.400.000) / 2 = 4.200.000 TL; yüzde 15 ile 630.000 TL/yıl | Yok |
| Sigorta ve yıllık evrak | 90.000 TL/yıl | Kira bedeline dahil varsayıldı |
| Park ve yönetim | 60.000 TL/yıl | Yok |
| Nakliye | Yılda iki şantiye değişimi: 2 × 15.000 = 30.000 TL/yıl | Bir gidiş, bir dönüş: 2 × 15.000 = 30.000 TL/yıl |
| Yıllık sabit toplam | 1.530.000 TL | 30.000 TL |
| Bakım-onarım | 250 TL/saat | Kiralayanda: 0 TL/saat |
| Aşınan parça | 70 TL/saat | 70 TL/saat |
| Kira bedeli | Yok | 1.250 TL/saat |
| Saatlik değişken toplam | 320 TL/saat | 1.320 TL/saat |
Başa baş saatini bulmak
İki formülü eşitlediğinizde başa baş saati çıkar: (1.530.000 − 30.000) / (1.320 − 320) = 1.500.000 / 1.000 = 1.500 saat. Günde 8 saatle bu yaklaşık 188 çalışma günüdür; yukarıdaki 2.000 saatlik beklenen çalışmaya göre yüzde 75 kullanım oranına denk gelir. Makineniz bu oranın altında kalacaksa örnekteki kiralama, üstünde kalacaksa satın alma daha ucuzdur.
Aşağıdaki tabloda kiralama süresi saate göre ayarlandı: 600 saat 6 ay, 1.000 saat 10 ay boyunca ayda 100 saatle çalışmaya karşılık geliyor ve asgariyi tam karşılıyor. Tabloda en çok göze çarpan satır birincisi: aynı makinenin sahip olma maliyeti 600 saatte saat başı 2.870 TL, 2.000 saatte 1.085 TL. Fark makinede değil, sabit giderin bölündüğü saatte; boşta bekleme dediğimiz şey tam olarak budur.
Yıllık çalışma saatine göre iki seçeneğin toplam ve saat başı maliyeti (örnek, TL)
| Yıllık çalışma saati | Yaklaşık gün (8 saat) | Sahip olmak, toplam | Sahip olmak, saat başı | Kiralamak, toplam | Kiralamak, saat başı | Daha ucuz |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 600 | 75 | 1.722.000 | 2.870 | 822.000 | 1.370 | Kiralamak |
| 1.000 | 125 | 1.850.000 | 1.850 | 1.350.000 | 1.350 | Kiralamak |
| 1.500 | 188 | 2.010.000 | 1.340 | 2.010.000 | 1.340 | Eşit |
| 2.000 | 250 | 2.170.000 | 1.085 | 2.670.000 | 1.335 | Satın almak |
Kira teklifinde fiyat etiketinin dışında kalan maddeler
İki teklifi yalnız saat bedeline bakarak karşılaştırmak yanıltır; aynı 1.250 TL iki sözleşmede farklı toplam üretebilir. Teklif tablosuna her kural için bir sütun açın ve şu soruların cevabını yazın:
- Asgari saat ya da gün: ayda 100 saat asgariyle kiralanan makine ayda 60 saat çalışırsa 100 saatin bedeli ödenir ve fiili saat bedeli 125.000 / 60 ≈ 2.083 TL'ye çıkar.
- Gidiş-dönüş nakliyeyi kimin ödediği, makine bir şantiyeden ötekine geçerse yeni nakliyenin kimde kaldığı.
- Arıza kesintisi: makine arızalıyken kira düşer mi, saat mi gün mü sayılır. Günlük 10.000 TL bedelde 3 arıza günü kesilmezse 30.000 TL fazla ödenir. Hesabın adımları hakediş rehberinde var.
- Bakım ve aşınma sorumluluğu: periyodik bakımı kimin yaptığı, aşınan parçada sınırın ölçüyle yazılıp yazılmadığı. Yaygın dağılım ve sorulacak sorular bakım sorumluluğu rehberinde anlatılıyor.
- Yedek makine yükümlülüğü ve iade günündeki kontrol yöntemi.
Eşiği en çok hangi girdi oynatır
Başa baş saati sabit bir sayı değildir; girdilerden biri değiştiğinde kayar. Aşağıdaki tabloda her satırda tek girdi değiştirildi, diğerleri örnekteki gibi bırakıldı. Kira saat bedelindeki yüzde 10'luk oynama eşiği aşağı yukarı 170 ile 215 saat arasında kaydırıyor; bu yüzden en az üç kiralayandan yazılı teklif toplamak hesabın en ucuz iyileştirmesidir. Sahip olma tarafında asıl belirsiz girdiler satış değeri ve bakım-onarımdır, ikisi de makinenin kendi kayıtlarıyla daraltılabilir.
Tek girdi değiştiğinde başa baş saatinin yeni değeri (örnek)
| Girdi | Değişiklik | Başa baş (saat/yıl) |
|---|---|---|
| Temel örnek | Değişiklik yok | 1.500 |
| Kira saat bedeli | 1.250 → 1.125 TL (yüzde 10 düşük) | 1.714 |
| Kira saat bedeli | 1.250 → 1.375 TL (yüzde 10 yüksek) | 1.333 |
| Satış değeri | 2.400.000 → 1.800.000 TL (finansman aynı kalırsa) | 1.620 |
| Sahip olurken bakım-onarım | 250 → 350 TL/saat | 1.667 |
Aynı hesabın dört tipik durumdaki okunuşu
Tablodaki eğilimler örneğin sayılarına bağlıdır, ama yönleri çoğu şantiyede benzerdir. Yine de kendi eşiğinizi hesaplayın; durum adı eşik yerine geçmez.
Durumlara göre eğilim ve dikkat edilecek nokta
| Durum | Genellikle | Gerekçe ve kontrol |
|---|---|---|
| Birkaç aylık kısa proje | Kiralamak | Sabit giderin bölüneceği saat azdır. Asgari saat ve gidiş-dönüş nakliye teklifte yazılı olmalı. |
| Yılda az çalışan özel makine | Kiralamak | Çoğu ay boşta kalan makine sigorta ve finansman yazmaya devam eder; kullanım oranını önce tahmin edin. |
| Her projede kullanılan çekirdek filo | Satın almak | Yıllık saat eşiğin üstündeyse sabit gider geniş bir saate yayılır; bakım düzeni ve satış değeri izlenmelidir. |
| Sezonluk yoğun iş | Karma | Taban yükü kendi filo karşılar, zirve dönemi kiralanır; kiralanan ay sayısı kısa tutulur. |
Kararı besleyen üç kayıt kendi verinizden gelmeli
Hesabın girdileri üç yerden gelir ve üçü de piyasa ortalaması değil makinenizin kendi kaydı olmalıdır: çalıştığı gün ve saat (puantaj), kullanım oranı ve makine bazında maliyet. Öneri olarak karara en az 12 aylık makine bazında kayıtla gidin; daha kısa dönem tek bir büyük arızayla ya da tek bir yoğun sezonla bozulur.
Reper Axis'te kullanım oranının paydası, dönem gününden onaylı puantajdaki bekleme ve kapalı günlerin çıkarılmasıyla bulunur; bekleme günleri yazılıyorsa oran gerçekçi çıkar. Maliyet modülüyle bakım, arıza onarımı, dış servis, lastik, yakıt, kira ve nakliye kalemleri makineye ve projeye yazılır, makine kartında aylık ve kümülatif maliyet görünür; ayrıntısı maliyet yönetimi sayfasında. Öz mal makineye saat ya da gün birim fiyatı tanımlandığında proje maliyetine bu fiyatla yazılır. Kiralık makinede dönem hakedişi onaylı puantajdan hesaplanır ve kiralayanın faturasıyla karşılaştırılır.
Örnekteki saat başı değerleri kendi girdilerinizle denemek için saatlik maliyet hesaplayıcısı amortisman, yakıt, bakım, lastik, sigorta ve operatörü birlikte alır ve duruşun etkisini gösterir. Eldeki makine eskiyip bakım eğrisi yükseliyorsa soru yenileme sorusuna döner; onun hesabı onarmak mı yenilemek mi rehberinde. Amortisman süresi ve yöntemi, KDV ve diğer vergi etkileri için mali müşavirinizle çalışın; buradaki değer kaybı vergisel değil ekonomik bir tahmindir.
